Integrasi Kearifan Lokal, Estetika Gerak, dan Sains Olahraga: Standardisasi Gerak Dasar Bela Diri Silat Tradisional Pusaka Rinjani di Lombok NTB
DOI:
https://doi.org/10.29408/porkes.v9i2.32819Keywords:
Rinjani heritage martial arts; movement standardization; local wisdom; movement aesthetics; sports scienceAbstract
The traditional Pusaka Rinjani silat in Lombok faces preservation challenges due to the lack of scientifically grounded standardization of basic movements that remain rooted in local culture, thereby risking the distortion of its philosophical values, aesthetics, and technical effectiveness. This study aims to develop a model for standardizing basic movements that comprehensively integrates local wisdom, movement aesthetics, and sports science. The method used is a qualitative-quantitative interdisciplinary approach with a mixed-methods design, encompassing ethnographic studies, analysis of movement aesthetics (wiraga, wirama, wirasa), and biomechanical measurements using Kinovea 8.0 software on three masters and six senior practitioners. The research results indicate that each basic movement possesses philosophical meaning (religious, balance, solidarity), measurable aesthetic value through posture, rhythm, and emotional expression parameters, as well as efficient and safe biomechanical rationalization (knee angle 124°, punching speed of 5.8 m/s, kicking speed of 6.2 m/s, and blocking reaction time of 0.32 seconds). The conclusion of this study is that the resulting standardization model is holistic, scientific, measurable, and remains rooted in local culture, making it suitable for use as a guideline for training, physical education, and the preservation of Indonesia’s intangible cultural heritage.
References
Adamou, A., Picca, D., Hou, Y., & Loreto Granados-García, P. (2023). The Facets of Intangible Heritage in Southern Chinese Martial Arts: Applying a Knowledge-Driven Cultural Contact Detection Approach. ACM Journal on Computing and Cultural Heritage, 16(3), 1–27. https://doi.org/10.1145/3606702
Alonso, V. L., Luque, F. X. M., & Londoño, M. D. P. L. (2020). Traditional Games and Sports as UNESCO's in-tangible Cultural Heritage Facing Tourist Strategies. Journal of Tourism and Heritage Research: JTHR, 3(1), 94-106. https://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=7554074
Azizah, S., AS, R. J., & Rachim, A. M. (2021). Konsep Desain Pusat Seni Bela Diri Pencak Silat di Surabaya. In Prosiding Seminar Teknologi Perencanaan, Perancangan, Lingkungan dan Infrastruktur 1(1). 267–272). https://ejurnal.itats.ac.id/stepplan/article/view/1575
Bachri, M. N. S., & Hariyanto, E. (2025). Pengembangan Model Latihan Teknik Tangkisan, Pukulan Lurus dan Tendangan Lurus pada Atlet Pencak Silat Golden Silat Club Kota Blitar. Jurnal Penyuka Olahraga, 1(1), 38–51. https://ejournalrisetsadewa.com/index.php/penyukaolahraga/article/view/10
Bakhtiar, A., & Irawan, F. A. (2023). Analisis Kesesuaian Gerak Tendangan Sabit pada Atlit Pencak Silat Perguruan Perisai Diri Kecamatan Wedung. JSES Journal of Sport and Exercise Science, 6(1), 11–16. https://journal.unesa.ac.id/index.php/jses/article/view/19160
Bamberger, M. (2000). Issues and Approaches in the use of Integrated Methods. Washington, DC: World Bank.
Edivono. (2019). Estetika Gerak dalam Pencak Silat. Penerbit Budaya Nusantara.
Hidayatullah, M. R., Rahayu, T., & Wahyudi, A. (2019). Standardization of Basic Movement †œBelanjakan†of Martial Arts on East Lombok Regency. Journal of Physical Education and Sports, 8(1), 51-55. https://journal.unnes.ac.id/sju/jpes/article/view/26588
Ko, Y. J., & Yang. J. B. (2012). The Globalization of Martial Arts: The Change of Rules for New Markets. Universidad de Leon.
Mardotillah, M., & Zein, D. M. (2016). Silat: Identitas Budaya, Pendidikan, Seni Bela Diri, Pemeliharaan Kesehatan. Jurnal Antropologi: Isu-Isu Sosial Budaya, 18(2), 121–133. https://jurnalantropologi.fisip.unand.ac.id/index.php/jantro/article/view/62
Miles, M. B., Huberman, A. M., & Saldaña, J. (2017). Qualitative Data Analysis: A methods sourcebook (4th ed.). SAGE Publications.
Peralta, R. G. P. (2025). Arnis in Physical Activities Towards Health and Fitness (PATHFit) 3 & 4 Courses: A Deep Dive into Faculty Experiences in Teaching. ACPES Journal of Physical Education, Sport, and Health (AJPESH), 5(1), 17-27. https://doi.org/10.15294/ajpesh.v5i1.20473
Pratiwi, H. D., Rusdiana, A., Imanudin, I., Badruzaman, B., Hidayat, I. I., Hardwis, S., ... & Ugelta, S. (2024). Analisis Kinematik Tendangan T Pencak Silat Melalui Prosedur Kelelahan: Analisis 2D. Jurnal Dunia Pendidikan, 5(1), 182-202. https://jurnal.stokbinaguna.ac.id/index.php/JURDIP/article/view/2637
Putro, W. A. S., Anwar, S., & Istiyono, I. (2023). Analisis Biomekanik Tentang Depan Seni Bela Diri di Universitas Pendidikan Muhammadiyah Sorong Papua Barat. Jurnal Pendidikan, 11(1), 55–60.
Rohidin. (2018). Filosofi gerak dalam silat tradisional. Jurnal Humaniora, 30 (1), 99–110.
Khongprasert, P., & Wattanaporn, P. (2021). Standardization of Muay Thai Movements for Cultural Tourism Promotion. Journal of Thai Traditional and Alternative Medicine, 19(2), 345–358.
Soriano Rodríguez, A. M. (2014). Diseño y validación de instrumentos de medición. Diá-logos, (14), 19–40. https://hdl.handle.net/11715/482
Sudjatmoko, S., Hermawan, H., & Baru, B. M. (2020). Pengaruh Kearifan Budaya Lokal Terhadap Penyelesaian Konflik Sosial (Studi Kasus Konflik Perguruan Silat di Madiun). In Prosiding Seminar Nasional Sistem Informasi (SENASIF) 2020. 1(1). 1-14. https://seminar.unmer.ac.id/index.php/senasif/senasif4/paper/viewPaper/572
Sugiyono. (2014). Metode Penelitian Kombinasi (Mixed Methods) (Cet. 5). Bandung: Alfabeta.
Triaiditya, B. S. M., Setyaningsih, P., & Farhanto, G. (2018). Studi Biomekanika Posisi Kuda-Kuda Tengah pada Bela Diri Pencak Silat. In Prosiding Seminar Nasional IPTEK Olahraga (SENALOG), 1(1). 1-13. https://ejournal.unibabwi.ac.id/index.php/semnassenalog/article/view/191
Widianingsih, Y. (2024). Menemukan Nilai-Nilai Filsafat Estetika pada Gerakan Salam dalam Pencak Silat Pagar Nusa (Disertasi doktoral). Universitas Islam Negeri Sultan Syarif Kasim Riau.
Winkler, E. V., Lauer, S. K., Steigmeier-Raith, S. I., Zablotski, Y., & Mille, M. A. (2024). Accuracy of Kinovea-based Kinematic Gait Analysis Compared to a Three-Dimensional Motion Analysis System in Healthy Dogs. American Journal of Veterinary Research, 85(10). https://doi.org/10.2460/ajvr.24.05.0128
Downloads
Published
How to Cite
Issue
Section
License
Copyright (c) 2026 Muhammad Riyan Hidayatullah, I Nyoman Sukartidana, Wahyu Kurnia

This work is licensed under a Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International License.
![]()
Jurnal Porkes is licensed under a Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 International License

